Kort antwoord: aan allebei, maar vooral aan onszelf. Achter een scherm valt de rem weg die we normaal wel voelen, maar uit groot onderzoek blijkt dat het internet nette mensen niet zomaar naar maakt. Het zijn vaak mensen die online én offline vijandig zijn, alleen zichtbaarder. Tegelijk kan de sfeer van een verhit gesprek ook heel gewone mensen meetrekken.
Het scherm haalt de rem eraf
Dat het online makkelijker losbreekt, is geen toeval. Al in 2004 beschreef psycholoog John Suler [1] het online disinhibitie-effect. Achter een scherm valt een reeks remmen weg die we in het echte leven wel voelen, want je ziet geen gezicht, je hoort geen stem, je merkt de pijn van de ander niet, en je voelt je bovendien onzichtbaar. Filosofen Deleuze en Guattari [2] hadden al veel eerder een naam voor wat er dan loskomt, wat zij microfascisme noemden. Niet het fascisme op straat, maar de drang in onszelf om te controleren, om andersdenkenden weg te drukken en altijd een vijand nodig te hebben. We dragen dat allemaal in ons, en het scherm geeft het alle ruimte.
En toch ligt het niet aan het internet
Hier werd het verrassend. Bor en Petersen [3] testten precies de aanname dat het internet mensen naar maakt, over acht studies met samen ruim achtduizend mensen. Ze vonden daar nauwelijks bewijs voor. Wat ze wel vonden, was dat statusgedreven mensen zich vijandig gedragen, zowel online als offline, en dat het online alleen erger lijkt omdat hun gedrag daar veel zichtbaarder is. Mamakos en Finkel [4] zagen in miljoenen reacties hetzelfde. Wel eerlijk erbij: dit onderzoek gaat vooral over politieke discussies, dus je moet het voorzichtig doortrekken naar andere onderwerpen. Maar de rode draad is helder. Het venijn zit niet in het onderwerp, en ook niet zomaar in het medium, maar in de persoon.
Sommigen willen gewoon dat het brandt
Er is zelfs een groep die verder gaat. Petersen en collega’s [5] beschreven wat zij de need for chaos noemen. Sommige mensen verspreiden vijandige geruchten niet omdat ze die geloven, maar omdat ze de boel willen platbranden, in de hoop er zelf status aan te ontlenen. Voor hen is jouw genuanceerde uitleg geen gesprekspartner, maar brandstof.
Maar ook jij en ik kunnen meegaan
En toch is dat niet het hele verhaal, want het zou te makkelijk zijn om alles af te schuiven op een handjevol nare types. Cheng en zijn collega’s [6] lieten zien dat ook heel gewone mensen zich als trol gaan gedragen zodra de omstandigheden ernaar zijn. Een slecht humeur, of een draad waarin al flink gescholden wordt, verdubbelt de kans dat iemand meedoet. De Belgische viroloog Marc Van Ranst [7], die moest onderduiken na doodsbedreigingen, verwoordde dat treffend. Toen hij keek wie hem online de dood toewenste, zaten daar niet alleen extremisten tussen, maar ook ogenschijnlijk lieve opa’s en oma’s.
Twee waarheden tegelijk
Zo kom je uit op twee dingen die tegelijk waar zijn. De hardnekkigste trollen zijn een bepaald type mens, gedreven door status en soms door pure lust in chaos. Maar de sfeer van een gesprek kan jou en mij net zo goed meetrekken. Van de eerste soort loop je gewoon weg. Bij de tweede moet je vooral oppassen dat je niet ongemerkt zelf in de spiraal stapt.
En daarmee komen we bij de pijnlijkste vraag van deze reeks. Wat gebeurt er met een gesprek als de luidste stemmen blijven en de redelijke afhaken? Daarover gaat het laatste deel.
Bronnen
- Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321-326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
- Deleuze, G., & Guattari, F. (1987). A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia. University of Minnesota Press. (Origineel: Mille Plateaux, 1980.)
- Bor, A., & Petersen, M. B. (2022). The psychology of online political hostility: a comprehensive, cross-national test of the mismatch hypothesis. American Political Science Review, 116(1), 1-18. https://doi.org/10.1017/S0003055421000885
- Mamakos, M., & Finkel, E. J. (2023). The social media discourse of engaged partisans is toxic even when politics are irrelevant. PNAS Nexus, 2(10), pgad325. https://doi.org/10.1093/pnasnexus/pgad325
- Petersen, M. B., Osmundsen, M., & Arceneaux, K. (2023). The “Need for Chaos” and motivations to share hostile political rumors. American Political Science Review, 117(4), 1486-1505. https://doi.org/10.1017/S0003055422001447
- Cheng, J., Bernstein, M., Danescu-Niculescu-Mizil, C., & Leskovec, J. (2017). Anyone can become a troll: causes of trolling behavior in online discussions. Proceedings of the 2017 ACM Conference on CSCW, 1217-1230. https://doi.org/10.1145/2998181.2998213
- Viroloog Marc Van Ranst over bedreigingen. EenVandaag, 2021. https://eenvandaag.avrotros.nl/artikelen/viroloog-marc-van-ranst-over-bedreigingen-een-extremist-kan-je-ergens-nog-begrijpen-maar-50-duizend-mensen-niet-129306
Deze blog is deel 3 van de reeks Tegenwind, over online gedrag, misinformatie en de moed om je uit te spreken.
