Kort antwoord: steeds meer deskundigen delen bepaalde kennis niet meer omdat ze haat en bedreigingen krijgen. Het venijn treft niet alleen henzelf, maar ook de mensen die hen steunen, en juist daardoor schrikt de grote zwijgende meerderheid af. Dat verschijnsel heet de spiraal van stilte. Zwijgen is daarmee geen neutrale keuze, want als de mensen met kennis stil worden, blijven vanzelf alleen de schreeuwers over.
Het begon met een potje crème
Een paar weken geleden lastte ik een avond over zonnebrandcrème af. Geen politiek, geen geloof, geen groot maatschappelijk twistpunt, gewoon een potje crème dat helpt om huidkanker te voorkomen. Wat ik wilde was simpel: in een besloten groep de vragen beantwoorden en uitleggen wat de wetenschap zegt, juist omdat er online steeds meer onzin rondgaat, van influencers die beweren dat zonnebrandcrème gevaarlijker is dan de zon zelf [1]. Maar onder de berichten erover verschenen al snel veel hatelijke en persoonlijke reacties. En niet alleen bij mij. Ook deelnemers, patiënten en collega’s die het voor me opnamen, werden vervolgens aangevallen.
En daar zit precies het venijn. Want als je ziet dat zelfs de mensen die je steunen worden afgestraft, dan houd je je de volgende keer wel stil. Zo schrikt een handjevol luide stemmen een hele zwijgende meerderheid af.
Het overkomt niet alleen mij
Toen ik erover ging lezen, bleek ik in heel groot gezelschap te verkeren. Uit een enquête van KIJK bleek dat 31 procent van de Nederlandse onderzoekers in drie jaar werd bedreigd, vooral online, en dat bijna de helft daardoor aan zelfcensuur doet [2]. Uit ander onderzoek bleek zelfs dat meer dan de helft van de wetenschappers weleens van een publiek optreden afzag uit angst voor de gevolgen [3]. Het gaat allang niet meer om een paar controversiële vakgebieden. Oud-OMT-voorzitter Jaap van Dissel zei onlangs in de corona-enquête dat hij zich zorgen maakt of wetenschappers zich nog wel durven uitspreken [4]. En in België moest viroloog Marc Van Ranst met zijn gezin onderduiken nadat een zwaarbewapende man had gedreigd hem te vermoorden, simpelweg omdat hij uitlegde hoe een virus werkt [5].
Wat de wetenschap achter dit gedrag zegt
Wat mij het meest hielp, was ontdekken dat dit gedrag verrassend goed onderzocht is, al is geen enkele studie het laatste woord. Neem de aanname waarmee ik elk gesprek instapte, namelijk dat de ander uiteindelijk ook een gesprek wil. Dat blijkt vaak niet zo. Onderzoekers als Buckels [6] vonden dat van alle persoonlijkheidstrekken alledaags sadisme trolgedrag het best voorspelt, oftewel plezier hebben in de pijn van een ander. Dat is een verband en geen bewijs van oorzaak, maar het patroon is opvallend consistent, en het verklaart waarom feiten er zo vanaf glijden. De beloning zit immers niet in gelijk krijgen, maar in jou geraakt zien.
Dat het online zo veel makkelijker losbreekt, is ook geen toeval. Al in 2004 beschreef psycholoog John Suler [7] het online disinhibitie-effect: achter een scherm valt de rem weg die we in het echte leven wel voelen. Je ziet geen gezicht, je hoort geen stem, en je merkt de pijn van de ander niet, waardoor mensen dingen zeggen die ze oog in oog nooit zouden zeggen.
En dan het mechanisme dat mij persoonlijk het meest raakt, want het verklaart precies wat er onder mijn eigen bericht gebeurde. De spiraal van stilte, beschreven door Noelle-Neumann [8], laat zien dat mensen die denken dat ze in de minderheid zijn hun mond gaan houden uit angst om buitengesloten te worden. Die theorie is niet onomstreden, want online durven sommige minderheden zich juist luider te laten horen. Maar in mijn ervaring klopt het patroon: laat je de luidste stemmen hun gang gaan, dan verdwijnen niet de trollen, maar juist de redelijke en genuanceerde stemmen.
Waarom ik toch blijf delen
Lange tijd dacht ik dat het aan mij lag, dat ik betere argumenten nodig had of geduldiger moest zijn. Nu weet ik dat het nooit aan mij lag, en dat verandert alles. Ik heb geleerd dat in dit soort situaties duidelijke grenzen stellen, modereren en een gesprek beëindigen bijna altijd beter werkt dan blijven discussiëren. Dat is geen vlucht voor de discussie, want ik weet inmiddels welk gesprek dit is, en welk niet. En zwijgen is geen neutrale keuze, want als de mensen met kennis stil worden, blijven vanzelf alleen de schreeuwers over. Dus nee, ik geef er nog niet aan toe. Ik lastte die ene avond af, maar ik blijf delen.
In de volgende delen van deze reeks ga ik dieper in op wie er eigenlijk trolt, of het aan het internet ligt of aan onszelf, en waarom juist de redelijke stem verstomt.
Bronnen
- Huidarts Annemie annuleert infoavond over zonnebrandcrème na online haat. Omroep Brabant, juni 2026. https://www.omroepbrabant.nl/nieuws/6013448/huidarts-annemie-annuleert-infoavond-over-zonnebrandcreme-na-online-haat
- Onderzoek KIJK: 31 procent van wetenschappers wordt bedreigd (KIJK en Markteffect, 2024). https://roularta.nl/onderzoek-kijk-31-procent-van-wetenschappers-wordt-bedreigd/
- Wetenschappers zwichten voor intimidatie. ScienceGuide, 2021. https://www.scienceguide.nl/2021/07/wetenschappers-zwichten-voor-intimidatie/
- Meerdere getuigen corona-enquête worden opnieuw bedreigd. NOS, juli 2026. https://nos.nl/artikel/2621496-meerdere-getuigen-corona-enquete-worden-opnieuw-bedreigd
- Viroloog Marc Van Ranst over bedreigingen. EenVandaag, 2021. https://eenvandaag.avrotros.nl/artikelen/viroloog-marc-van-ranst-over-bedreigingen-een-extremist-kan-je-ergens-nog-begrijpen-maar-50-duizend-mensen-niet-129306
- Buckels, E. E., Trapnell, P. D., & Paulhus, D. L. (2014). Trolls just want to have fun. Personality and Individual Differences, 67, 97-102. https://doi.org/10.1016/j.paid.2014.01.016
- Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321-326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
- Noelle-Neumann, E. (1974). The spiral of silence: a theory of public opinion. Journal of Communication, 24(2), 43-51. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1974.tb00367.x
Deze blog is deel 1 van de reeks Tegenwind, over online gedrag, misinformatie en de moed om je uit te spreken.
