Kort antwoord: omdat het systeem de hardste schreeuw beloont en de rest doet zwijgen. Boosheid en uithalen naar de andere groep krijgen het meeste bereik, terwijl wie zich in de minderheid waant zijn mond houdt. Dat verschijnsel heet de spiraal van stilte. Zo verdwijnen niet de trollen, maar juist de mensen met kennis en nuance. Grenzen stellen werkt dan beter dan blijven discussiëren.
Het systeem beloont de hardste schreeuw
Begin bij het platform, want dat beloont precies het verkeerde gedrag. Brady en zijn collega’s [1] volgden miljoenen tweets en zagen dat naarmate verontwaardiging meer likes en shares opleverde, mensen daarna steeds vaker verontwaardigd reageerden. Je leert het aan, en boosheid groeit. Rathje [2] liet zien dat berichten die uithalen naar de andere groep ongeveer twee keer zo vaak worden gedeeld, en dat elk woord over die tegenpartij de kans op een share met 67 procent verhoogt. Wel eerlijk erbij: die patronen zijn vooral op Twitter gemeten, dus of ze op elk platform net zo sterk zijn, weten we niet zeker. Crockett [3] vatte samen wat het met ons doet. Online zijn de triggers voor verontwaardiging groter, terwijl de kosten om te schelden kleiner zijn. Wie rustig en genuanceerd blijft, legt het in dat spel bijna per definitie af.
En dan haken de redelijke stemmen af
Dat is precies het mechanisme dat mij het meest raakt. Noelle-Neumann [4] beschreef het al in 1974 als de spiraal van stilte. Mensen die denken dat ze in de minderheid zijn, houden hun mond, uit angst om buitengesloten te worden. Die theorie is niet onomstreden, want online durven sommige minderheden zich juist luider te laten horen. En toch is het allang geen kille theorie meer. Uit een enquête van KIJK [5] bleek dat bijna de helft van de bedreigde onderzoekers aan zelfcensuur doet, en uit ander onderzoek [6] dat meer dan de helft van de wetenschappers weleens van een publiek optreden afzag uit angst. Zelfs oud-OMT-voorzitter Jaap van Dissel [7] zei zich zorgen te maken of wetenschappers zich nog wel durven uitspreken. Laat je de luidste stemmen dus hun gang gaan, dan verdwijnen niet de trollen, maar juist de mensen met kennis en nuance.
Wat er onder mijn eigen bericht gebeurde
Ik zag het van dichtbij. Toen ik de haat besprak die ik in interviews tegenkwam, verscheen onder dat bericht vervolgens gewoon weer diezelfde haat. En niet alleen bij mij, want ook deelnemers, patiënten en collega’s die het voor me opnamen, werden aangevallen. Juist daardoor wordt de grote, zwijgende meerderheid afgeschrikt. Wie uiteindelijk afhaakt, is niet de trol. Dat ben jij, en iedereen die eigenlijk iets zinnigs had willen zeggen.
Mijn grens, en waarom zwijgen geen optie is
Wat betekent dat voor hoe ik zelf online sta? Ik heb geleerd dat in dit soort situaties duidelijke grenzen stellen, modereren en een gesprek beëindigen bijna altijd beter werkt dan blijven discussiëren. Meningsverschil blijft welkom, want daar leer ik van, maar wie alleen komt om te intimideren, die blok ik zonder schuldgevoel. Dat is geen vlucht voor de discussie, want ik weet inmiddels welk gesprek dit is, en welk niet.
En toch stop ik niet met delen. Want als de mensen met kennis stil worden, blijven vanzelf alleen de schreeuwers over, en dan wint precies de partij die het minst met feiten heeft. Zwijgen is daarom geen neutrale keuze. Ik lastte die ene avond over zonnebrandcrème af, maar ik blijf uitleggen, onderbouwen en delen. En als deze reeks één ding duidelijk heeft gemaakt, dan is het dat je dat het beste doet met je grenzen op orde.
Bronnen
- Brady, W. J., McLoughlin, K., Doan, T. N., & Crockett, M. J. (2021). How social learning amplifies moral outrage expression in online social networks. Science Advances, 7(33), eabe5641. https://doi.org/10.1126/sciadv.abe5641
- Rathje, S., Van Bavel, J. J., & van der Linden, S. (2021). Out-group animosity drives engagement on social media. PNAS, 118(26), e2024292118. https://doi.org/10.1073/pnas.2024292118
- Crockett, M. J. (2017). Moral outrage in the digital age. Nature Human Behaviour, 1, 769-771. https://doi.org/10.1038/s41562-017-0213-3
- Noelle-Neumann, E. (1974). The spiral of silence: a theory of public opinion. Journal of Communication, 24(2), 43-51. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1974.tb00367.x
- Onderzoek KIJK: 31 procent van wetenschappers wordt bedreigd (KIJK en Markteffect, 2024). https://roularta.nl/onderzoek-kijk-31-procent-van-wetenschappers-wordt-bedreigd/
- Wetenschappers zwichten voor intimidatie. ScienceGuide, 2021. https://www.scienceguide.nl/2021/07/wetenschappers-zwichten-voor-intimidatie/
- Meerdere getuigen corona-enquête worden opnieuw bedreigd. NOS, juli 2026. https://nos.nl/artikel/2621496-meerdere-getuigen-corona-enquete-worden-opnieuw-bedreigd
Deze blog is deel 4 van de reeks Tegenwind, over online gedrag, misinformatie en de moed om je uit te spreken.
