Het kan een willekeurig moment zijn, halverwege een afspraak. Je bent met je werk bezig, de cliënt vertelt iets, alles gaat zoals het normaal gaat. En toch voel je iets, klein en niet alarmerend. Het is een soort stilte in je lichaam, een stukje in je dat zegt dat er iets niet klopt, zonder dat je kunt aanwijzen wat.
Je luistert naar wat de cliënt zegt, niets bijzonders. Je kijkt naar haar houding, niets ongewoons. Het gesprek loopt rustig door. Maar dat gevoel blijft. Het is een vraag, ergens onder je redenering, die je niet kunt beantwoorden.
Wat je voelt, is twijfel. Het is een klein woord voor iets wat in een professional veel doet. Twijfel komt op een specifiek moment: als je waarneemt dat iets niet helemaal klopt, voordat je in woorden kunt vatten wat dat is. Het zit tussen weten en niet-weten, tussen aanvoelen en aantonen.
In dat tussengebied wordt veel beslist over wat er daarna gebeurt. Negeer je het, en het gesprek gaat door zoals het ging. Neem je het serieus, en je krijgt soms een antwoord op wat er aan de hand was.
Wat twijfel eigenlijk is
Voor we kijken naar wat je ermee doet, eerst iets over wat het is. Want we gebruiken het woord twijfel in het Nederlands voor heel verschillende dingen, en in de zorg helpt het om scherper te zijn. Twijfel in de zin waarin we het hier bedoelen, is geen besluiteloosheid ("ik weet niet wat ik moet kiezen tussen A en B") en ook geen ruminatie: eindeloos in je hoofd dezelfde gedachte rondspelen zonder ergens te komen.
In deze betekenis is twijfel een professioneel signaal. Het is je waarneming die iets registreert wat je redenering nog niet heeft kunnen ophalen. Je hebt iets opgevangen (een toon, een verandering, een patroon) en je systeem stuurt je een seintje voordat je hoofd erbij is.
Twijfel komt dus meestal voort uit kennis. Het is jaren ervaring die zich tegelijk uit voordat ze in woorden komt. Het is jouw vakkennis die werkt, alleen op een ander niveau dan het analytische.
Twijfel is gebaseerd op observatie, op ervaring, op interactie. Het is een reden om alerter te zijn dan zonder dat signaal. Het is geen bewijs, geen diagnose, geen conclusie en geen feit, en dus geen reden om iets uit te spreken als zekerheid.
Waarom we twijfel zo vaak negeren
Veel professionals doen niets met hun twijfel, terwijl ze hem vaak heel duidelijk voelen. Er speelt een hele reeks redenen mee om het signaal weg te wuiven.
Het past niet bij ons beeld van professionaliteit. We zijn opgeleid in een cultuur die zekerheid waardeert. "Ik weet het" klinkt sterker dan "ik twijfel". En dus voelt twijfel eerder als iets om te overwinnen dan als iets om mee te werken. Het idee is immers dat iemand die professioneel is, weet wat hij doet.
We hebben geen taal voor wat we voelen. Twijfel komt vóór de woorden, dat hoort erbij. Maar zonder taal is het lastig om iets te benoemen, voor jezelf, laat staan voor anderen. En zo blijft het iets dat je voelt maar niet uitspreekt, en wat je niet uitspreekt, kun je ook niet onderzoeken.
We willen niet overdramatiseren. Vooral als de twijfel niet gekoppeld is aan iets duidelijks, voelen we ons ongemakkelijk om er iets mee te doen. "Misschien stel ik me aan." "Misschien ben ik moe." "Vast niets." Allemaal manieren om jezelf gerust te stellen, maar daarmee ook manieren om het signaal te begraven.
We willen onze cliënt niet in een hokje plaatsen. Dat is een goede waarde. Een cliënt mag niet door één rare reactie tot "lastig" worden bestempeld. Maar die voorzichtigheid kan doorslaan in helemaal niets meer durven benoemen, ook als er werkelijk iets aan de hand is.
Tot slot, en dit is misschien de zwaarste: we zijn bang dat we ongelijk hebben, dat we iets benoemen wat er niet is, dat we ons vergissen. En liever vergissen we ons in de andere richting, door iets te negeren wat er wel was, dan dat we publiek iets fout zien.
Al deze redenen samen zorgen ervoor dat twijfel meestal in stilte sterft, zonder dat hij besproken, onderzocht of vastgelegd wordt. En dan zit je drie weken later, of drie maanden later, bij een collega en zeg je: "Achteraf had ik wel iets gevoeld toen, maar ik heb er niets mee gedaan."
Productieve en onproductieve twijfel
Niet alle twijfel is hetzelfde, en het helpt om het verschil te kennen.
Productieve twijfel is het signaal waar dit blog over gaat. Het komt op een moment, het wijst ergens naar, en het vraagt om aandacht. Het is een open vraag waar een onderzoek bij hoort. Vaak verdwijnt het zodra je iets met het signaal doet door ernaar te kijken, het te benoemen, of het vast te leggen voor later.
Onproductieve twijfel is iets anders. Dat is vaak ruminatie: dezelfde gedachte die maar terugkeert en je vasthoudt. "Had ik dat anders moeten zeggen?" "Was ik te streng?" "Wat moet ze nu wel niet van me denken?" Die vragen zoeken geen antwoord, houden je 's nachts wakker en geven je geen informatie.
Het verschil zit in waar de twijfel naar wijst. Productieve twijfel wijst naar buiten, naar iets wat in het gesprek of bij de cliënt is gebeurd. Onproductieve twijfel wijst naar binnen, naar wat jij beter had moeten doen, hoe je had moeten reageren, of jij wel goed genoeg bent.
De praktische test: leidt deze twijfel naar een actie of een onderzoek? Dan is hij productief. Houdt hij me alleen vast in mijn hoofd, zonder dat er iets mee kan? Dan is hij onproductief, en dan helpt het meestal om er minder over na te denken, of om er met iemand over te praten die er een richting in kan brengen.
Wat je met twijfel kunt doen
Een paar manieren om productieve twijfel niet te laten vervliegen.
Benoem hem voor jezelf, letterlijk: "Ik voelde iets bij die afspraak met mevrouw X. Ik weet niet wat het was, maar het was iets." Door te benoemen, geef je het signaal vorm. Het wordt iets concreets in plaats van iets dat door je hoofd dwarrelt.
Geef je hoofd ruimte om het te plaatsen. Dat doe je door het even los te laten en te zien wat er bovenkomt, zonder erover te malen. Soms helpt een wandeling, een nacht slapen of een paar minuten zitten. Je kunt niet altijd dwingend ontleden wat een signaal je vertelt. Soms wordt het helder doordat je ophoudt eraan te trekken.
Consulteer je lichaam. Waar voel je het? Hoe voelt het? Als de spanning op je borst zit, gaat het vaak om iets relationeels. Als het laag in je buik zit, vaak om iets met urgentie. Als het in je schouders trekt, met druk. Deze vuistregels komen uit ervaringskennis en zijn niet wetenschappelijk vastgesteld. Je lichaam is vaak een trouwere getuige dan je gedachten.
Benoem het, voor zover passend, voor de cliënt. Breng het als observatie, zonder beschuldiging. "Ik merk dat ik even niet helemaal weet hoe ik dit moet plaatsen." "Ik heb het gevoel dat we hier iets aan het missen zijn." "Klopt het wat ik zie?" Soms levert die vraag een antwoord op dat het hele beeld verandert. Soms niet, en dan heb je het in elk geval geprobeerd.
Leg het vast. Drie regels in je dossier. "Bij afspraak X had ik twijfel over Y. Niet kunnen plaatsen. Volgende afspraak alert blijven op Z." Zo neem je als professional je waarneming serieus, zonder zelfdiagnose of oordeel over de cliënt, en zorg je dat je haar de volgende keer niet kwijt bent.
Twijfel delen met collega's
Eén van de meest heilzame dingen die je met twijfel kunt doen, is hem delen met een collega, zonder dat je uit bent op geruststelling of gelijk. Je legt hem dan in de buitenwereld, waar je hem opnieuw kunt bekijken.
Wat er gebeurt als je twijfel hardop maakt: vaak hoor je jezelf iets vertellen wat je nog niet had geformuleerd. "Ik weet niet, het ging vast goed, maar bij die afspraak van vanmorgen had ik het gevoel dat… nou ja, dat ze niet helemaal naar zichzelf was." In dat "nou ja" ligt vaak het kerngegeven, en dat komt boven omdat je het tegen iemand zegt.
Wat ook gebeurt: collega's herkennen vaak iets wat ze zelf hebben gezien. "O ja, dat had ik ook bij mevrouw X. Ik dacht ook: was iets." Dan wordt je twijfel een collectieve waarneming, en dat verandert hoe je hem weegt.
Daarom is intervisie nodig: het zorgt ervoor dat onze losse twijfels gedeeld worden met mensen die hetzelfde vak doen en weten hoe het voelt, zodat ze niet in stilte verdwijnen.
Handelen zonder zekerheid
Hier komt iets dat tegen veel van onze opleiding ingaat: je hoeft niet zeker te zijn voor je handelt op je twijfel.
Dat klinkt vreemd. We zijn opgeleid om bij twijfel meer onderzoek te doen, meer informatie te verzamelen, een zekerder beeld te krijgen voor we iets concluderen. En in veel situaties is dat ook precies de juiste route. Maar twijfel als signaal is iets anders dan twijfel over een diagnose. Waar twijfel over een diagnose om bewijs vraagt, vraagt twijfel als signaal om aandacht.
Het verschil zit in wat "handelen op twijfel" betekent: jezelf de ruimte geven om iets te onderzoeken, te benoemen, vast te leggen of voorzichtig uit te spreken. Een conclusie trekken, de cliënt confronteren of een diagnose stellen hoort daar niet bij.
Twijfel is een reden om alert te zijn, zonder te wachten op zekerheid.
Dat onderscheid maakt veel uit. Want als je denkt dat je zekerheid moet hebben voor je iets met je twijfel doet, kom je vaak nooit toe aan handelen, omdat zekerheid in dit soort situaties zelden komt. Het signaal blijft, je redenering blijft achter, en het beste wat je kunt doen is dat tussengebied serieus nemen zonder erin vast te lopen.
Als je het achteraf voelt
Het komt bij iedereen voor dat je achteraf voelt dat er iets was, en dat je het niet hebt opgepakt. De cliënt is allang weg. De afspraak is al een week geleden. En nu, op een willekeurig moment, valt het kwartje, en dat hoort bij hoe leren werkt.
Wat je ermee kunt doen: je legt het alsnog vast voor jezelf. Je benoemt het in een gesprek met een collega. Je kijkt of er bij de volgende afspraak iets is om alsnog op terug te komen. Je gebruikt het als studiemateriaal voor de volgende keer.
Wat niet helpt, is jezelf hard vallen. Die innerlijke aanklacht ("ik had het moeten zien, ik had moeten ingrijpen") beweegt je niet vooruit, maakt het volgende gesprek niet beter, en is zelden eerlijk over wat je op dat moment kon weten.
Twijfel is een spier die zich ontwikkelt. De eerste keer dat je hem voelt, weet je niet wat hij betekent. De tiende keer ken je de smaak. De vijftigste keer doe je er bijna automatisch iets mee. Dat bereik je door te blijven oefenen, en zelfkritiek helpt daar niet bij.
Wat er nog komt
In de volgende blog, de afsluiting van deze serie, kijken we naar de prijs van te lang doorgaan. Wat doet het met je als deze patronen zich opstapelen, week na week, jaar na jaar? En waarom is herkennen, begrenzen en op tijd loslaten de manier waarop je dit vak met plezier kunt blijven doen?
Verder leren
In mijn webinar Grensoverschrijdend gedrag herkennen en begrenzen ga ik verder op dit onderwerp in, voor je eigen praktijk. Voor het moment zelf is er de gratis app De Veilige Stoel, met checklists, zinnen en stappen bij spanning, agressie en grensoverschrijdend gedrag.
Bekijk het webinar · Schrijf je in
Alle apps staan op www.huidopleiding.app en alle scholingen in de Scholingskiezer.
